Przed plakatem teatralnym można stanąć na chwilę i od razu poczuć, że jego rysunek coś ukrywa: żart, napięcie albo trop prowadzący do przedstawienia. Henryk Tomaszewski zwykle budował taki skrót za pomocą metafory, choć sens plakatu nie zawsze daje się odczytać bez znajomości tytułu, do którego powstał.
Plakat Tomaszewskiego zaprasza do odczytywania obrazu
- Henryk Tomaszewski był grafikiem, ilustratorem i pedagogiem, związanym z rozwojem polskiej szkoły plakatu.
- Metafora i skojarzenie często zastępują u niego dosłowną scenę z filmu, sztuki lub wystawy.
- „Król Edyp”, „Hamlet” i „Rewizor” pokazują, jak różnorodnie artysta przekładał temat na znak.
- Plakat w PRL-u funkcjonował w państwowym systemie, lecz jego artystyczny język nie sprowadzał się do propagandy.
Tomaszewski zamieniał obraz w zagadkę do odczytania
Na ulicznym plakacie liczy się chwila: wzrok zatrzymuje plama koloru, kształt albo słowo. Tomaszewski wykorzystywał tę krótką uwagę, by podsunąć odbiorcy skojarzenie zamiast streszczenia. Obraz działał jak rebus, ale niekoniecznie taki, który ma jedną odpowiedź.
W rozmowie przywołanej przez Culture.pl artysta opisywał tę metodę jako zastąpienie obrazu „do oglądania” obrazem „do czytania”. To trafna wskazówka dla widza: pytaj nie tylko, co przedstawia rysunek, lecz także, jakie myśli uruchamia jego zestawienie z tytułem.
Uważam, że właśnie ta aktywność odbiorcy najlepiej odróżnia jego plakat od zwykłej ilustracji promocyjnej. Oglądający nie dostaje gotowej sceny, tylko elementy, które musi połączyć. Czasem wystarczy jeden pozornie lekki detal.
„Król Edyp” i „Hamlet” pokazują dwa sposoby budowania sensu
Dramat może podpowiadać ciężkie, monumentalne obrazy, ale Tomaszewski nie zawsze odpowiadał mu równie dosłownie. W plakacie „Król Edyp” (1961) oraz w pracy do „Hamleta” (1962) widać, że tytuł literacki staje się punktem wyjścia do własnego znaku, a nie pretekstem do narysowania sceny z przedstawienia.
To rozróżnienie pomaga zrozumieć jego styl. Plakat nie musi pokazywać bohaterów ani najważniejszego momentu akcji; może wydobyć napięcie, które łączy się z dziełem. W rezultacie widz dostaje interpretację, nie streszczenie spektaklu.
Inaczej pracuje plakat do „Rewizora” (1953), związany z komedią Gogola. Zestawienie tych teatralnych prac pokazuje, dlaczego nie warto sprowadzać twórczości Tomaszewskiego do jednego „charakterystycznego rysunku”: metafora może być żartobliwa, niepokojąca lub oszczędna, zależnie od tematu.
Filmowe plakaty nie były miniaturowymi kadrami z ekranu
Gdy plakat filmowy opowiada całą fabułę, widz może go odczytać bez chwili namysłu. Tomaszewski często wybierał trudniejszą drogę: wydobywał skojarzenie z filmu, zamiast odtwarzać jego scenę. Takie podejście widać w pracach do „Symfonii pastoralnej” (1947), „Obywatela Kane’a” (1948) i „Rewizora” (1953).
Zestawienie tytułów ma znaczenie, bo pokazuje rozpiętość tematów, a nie gotowy schemat. Film, teatr i wystawa stawiały przed grafikiem odmienne zadania; wspólny pozostawał sposób myślenia, w którym mały znak niesie większą treść. Zamiast pytać, czy plakat wiernie przedstawia film, lepiej sprawdzić, jak kieruje wyobraźnią.
Informacje o jego dorobku i różnych rodzajach projektów gromadzi katalog Zachęty „Byłem, czego i wam życzę. Henryk Tomaszewski”. Obejmuje on również rysunki, ilustracje i projekty książkowe, więc pozwala zobaczyć artystę poza samą uliczną formą plakatu.
Plakat w PRL-u łączył państwowe zamówienie z autorskim językiem
Polski plakat powojenny rozwijał się w warunkach, w których kultura i produkcja graficzna podlegały państwowym instytucjom. Łatwo więc uznać, że każdy plakat z tamtego czasu był przede wszystkim narzędziem propagandy. Taki skrót pomija jednak różnicę między systemem zamówień a indywidualnym sposobem, w jaki artysta opracowywał temat.
Prace Tomaszewskiego do filmów i spektakli pokazują, że plakat mógł funkcjonować jako autonomiczny komentarz wizualny. Nie oznacza to, że twórca działał poza realiami epoki; oznacza, że sama instytucjonalna rama nie wyjaśnia jeszcze charakteru konkretnej pracy. Ten kontekst pozwala uniknąć zarówno idealizowania wolności artysty, jak i sprowadzania całej sztuki do propagandy.
Jego pozycję kształtowała również praca pedagogiczna. Według Galerii Plakatu Polskiego Polplakat prowadził pracownię plakatu na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w latach 1952–1985. Wpływ nauczyciela trudno zamknąć w jednej stylistycznej formule: obejmował także sposób stawiania problemu i szukania własnego języka.
Najlepiej zacząć od tytułu, a potem wrócić do obrazu
Przy oglądaniu plakatu Tomaszewskiego pomocna jest prosta kolejność. Najpierw przeczytaj tytuł, potem opisz sobie w myślach widoczne kształty, a na końcu poszukaj między nimi związku. Taki sposób patrzenia pozwala dostrzec, że metafora nie jest dekoracją, lecz mechanizmem, który łączy obraz z tematem.
Jeśli pierwsze skojarzenie wydaje się zbyt proste, nie trzeba od razu uznawać go za błędne. W plakacie ważne bywa właśnie napięcie między lekkim rysunkiem a poważnym tematem albo między tytułem a nieoczywistym znakiem. Zatrzymaj wzrok na tej różnicy: często tam zaczyna się właściwe odczytanie.