Na mapie Europy z połowy XIX wieku Włochy są jeszcze mozaiką państw, a Austria kontroluje Lombardię i Wenecję. Udział Piemontu w wojnie krymskiej pomógł sprawie włoskiej wejść na europejską scenę, choć samo zjednoczenie zależało później od dyplomacji, wojny i oddolnych powstań.
Zjednoczenie Włoch zaczęło się od dyplomatycznego kroku Piemontu
- 1855–1856 Piemont wysłał wojsko na wojnę krymską, a Cavour wykorzystał udział w koalicji, by poruszyć kwestię włoską na kongresie pokojowym.
- 1859 Piemont i Francja pokonały Austrię, ale rozejm w Villafranca nie przyniósł wszystkich ziem, których oczekiwali włoscy patrioci.
- 1860 plebiscyty w środkowych Włoszech i wyprawa Garibaldiego na południe połączyły odmienne drogi do jednego państwa.
- 17 marca 1861 ogłoszono Królestwo Włoch, lecz Wenecja i Rzym znalazły się w jego granicach dopiero później.
Wojna krymska dała Cavourеowi miejsce przy europejskim stole
Gdy w 1853 roku wybuchła wojna między Rosją a Imperium Osmańskim, Piemont-Sardynia nie musiał angażować się po stronie Francji i Wielkiej Brytanii. Premier Camillo Cavour zdecydował jednak o wysłaniu korpusu ekspedycyjnego. Nie chodziło o podbój ziem na Krymie, lecz o zyskanie pozycji wśród mocarstw, które miały rozstrzygać o powojennym układzie sił.
Po zakończeniu walk Cavour uczestniczył w kongresie paryskim w 1856 roku. Tam przedstawił sprawę włoską jako problem polityczny Europy, wskazując na austriacką dominację i podział półwyspu. Uważam, że właśnie ten dyplomatyczny ruch najlepiej tłumaczy związek wojny krymskiej ze zjednoczeniem: konflikt nie zjednoczył Włoch, ale pomógł Piemontowi zdobyć sojuszników i rozgłos.
Ta strategia miała ograniczenia. Piemont pozostawał niewielkim państwem, więc do starcia z Austrią potrzebował silnego partnera. Sojusz z Francją Napoleona III stał się następnym krokiem, ale wiązał się z ustępstwami, które wywołały sprzeciw części włoskich patriotów.
W 1859 roku zwycięstwo nad Austrią nie rozwiązało sprawy Włoch
Porozumienie Piemontu z Francją doprowadziło do wojny z Austrią w 1859 roku. Francuskie i piemonckie wojska odniosły zwycięstwa pod Magentą i Solferino, a Lombardia przeszła z rąk austriackich do Piemontu. Nie udało się jednak wyzwolić całej północnej Italii: rozejm zawarty w Villafranca pozostawił Wenecję pod panowaniem Austrii.
Równocześnie w środkowej części półwyspu obalano lokalnych władców i tworzono rządy tymczasowe. Gdy ich mieszkańcy opowiedzieli się w plebiscytach za przyłączeniem do Piemontu, mapa zaczęła zmieniać się szybciej, niż zakładały dyplomatyczne ustalenia. To rozbieżność między umową mocarstw a wydarzeniami na miejscu sprawiła, że plan Cavoura musiał uwzględniać zarówno rokowania, jak i nacisk społeczny.
W tym samym układzie mieści się ważny kompromis: Piemont przekazał Francji Sabaudię i Niceę w zamian za francuskie wsparcie. Ustępstwo ułatwiło współpracę z Napoleonem III, ale dla Giuseppe Garibaldiego, pochodzącego z Nicei, było bolesnym znakiem, że polityczne zjednoczenie nie zawsze pokrywa się z narodowymi oczekiwaniami.
Garibaldi zdobył południe, a Cavour skierował je ku monarchii
W maju 1860 roku Giuseppe Garibaldi wyruszył z wyprawą tysiąca ochotników na Sycylię, należącą do Królestwa Obojga Sycylii. Wsparcie lokalnych powstańców i szybki rozpad władzy Burbonów otworzyły mu drogę do Neapolu. Był to odmienny sposób jednoczenia kraju niż dyplomatyczna polityka Cavoura: oparty na ochotnikach, rewolucyjnym rozmachu i osobistym autorytecie dowódcy.
Garibaldi był republikaninem, ale ostatecznie przekazał zdobyte ziemie Wiktorowi Emanuelowi II. Dla Cavoura miało to zasadnicze znaczenie: przyłączenie południa do monarchii sabaudzkiej ograniczało ryzyko, że rewolucyjna wyprawa przerodzi się w republikę i sprowokuje interwencję mocarstw. Spotkanie Garibaldiego z królem w Teano stało się więc symbolem porozumienia dwóch nurtów, które nie ufały sobie bez zastrzeżeń.
Po starciach z wojskami papieskimi i głosowaniach nad przyłączeniem kolejnych ziem parlament proklamował Królestwo Włoch. Chronologia wydarzeń opisana w materiałach Ministerstwa Obrony Włoch pokazuje, że działania dyplomatyczne, kampanie wojenne i wyprawa Garibaldiego zazębiały się, zamiast układać w jeden prosty plan.
Rok 1861 oznaczał powstanie państwa, a nie koniec zjednoczenia
17 marca 1861 roku ogłoszono Królestwo Włoch, a królem został Wiktor Emanuel II. Częsty skrót myślowy mówi, że w tym momencie całe dzisiejsze Włochy były już zjednoczone. To nieścisłość: Wenecja pozostawała w granicach Austrii, a Rzym i znaczna część Państwa Kościelnego nie należały do nowego królestwa.
Wenecję przyłączono w 1866 roku, po wojnie prusko-austriackiej, w której Włochy walczyły po stronie Prus. Rzym znalazł się w granicach państwa włoskiego w 1870 roku, kiedy wycofanie wojsk francuskich osłaniających papieża umożliwiło wojskom włoskim zajęcie miasta. Dlatego data 1861 oznacza narodziny Królestwa Włoch, a nie zakończenie procesu obejmującego cały półwysep.
Podręcznikowa oś czasu może sprawiać wrażenie, że każde wydarzenie prowadziło prosto do celu. Tymczasem nawet w materiałach edukacyjnych Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej widać, że do 1861 roku prowadziły różne etapy, a włączenie Wenecji i Rzymu nastąpiło później. Rozróżnienie tych dat pozwala uniknąć najczęstszego błędu w opisie Risorgimenta.
Najlepiej zapamiętać trzy siły, które połączyły Italię
Od wojny krymskiej do powstania Królestwa Włoch prowadziła droga, na której dyplomacja Piemontu otworzyła możliwości, wojna z Austrią zmieniła układ sił, a oddolne wystąpienia i wyprawa Garibaldiego przyspieszyły przyłączenie kolejnych ziem. Żadna z tych dróg osobno nie wystarczyła.
Jeśli trzeba ułożyć temat w jedną myśl, najlepiej pamiętać, że Piemont wykorzystał konflikt krymski, by zdobyć polityczną pozycję, a zjednoczenie doprowadził do skutku przez połączenie sojuszy, działań wojennych i ruchów społecznych. Rok 1861 zamknął jeden etap, lecz mapa Italii zmieniała się jeszcze przez kolejne lata.