Podczas oglądania wiadomości o Bliskim Wschodzie łatwo odnieść wrażenie, że każda kolejna wojna zaczyna się od nowa. Wiele z nich wyrasta jednak ze sporu o ziemię, państwowość i bezpieczeństwo, choć nie wszystkie konflikty w regionie mają te same źródła.
Spór o ziemię i bezpieczeństwo łączy się z różnymi konfliktami regionu
- Palestyna pod mandatem brytyjskim stała się miejscem zderzenia żydowskich i arabskich aspiracji narodowych.
- Plan podziału ONZ z 1947 roku przewidywał państwo żydowskie i arabskie, ale nie doprowadził do powstania obu.
- Wojna z 1948 roku pozostawiła spór o uchodźców i ich powrót, a wojna z 1967 roku zaostrzyła konflikt o terytoria.
- Religia jest częścią historii, lecz sama nie wyjaśnia politycznych i terytorialnych przyczyn konfliktu.
Wspólna nazwa skrywa kilka różnych konfliktów
Określenie „konflikt na Bliskim Wschodzie” bywa używane tak, jakby chodziło o jedną nieprzerwaną wojnę. W praktyce może oznaczać spór izraelsko-palestyński, wojny Izraela z państwami arabskimi albo konflikty wewnętrzne, na przykład w Libanie czy Syrii. Ich przyczyny częściowo się splatają, ale nie są tożsame.
Najczęściej, gdy mowa o długotrwałych napięciach, chodzi o konflikt izraelsko-palestyński. W jego centrum leżą konkurujące aspiracje narodowe, kontrola terytorium i bezpieczeństwo; religijne znaczenie Jerozolimy nadaje sporowi dodatkowy wymiar, lecz go nie wyczerpuje. Uważam, że rozdzielenie tych spraw od szerszych wojen regionalnych to najlepszy sposób, by uniknąć uproszczenia, które zaciera historię obu społeczności.
Po I wojnie światowej sprzeczne obietnice zwiększyły napięcia
Po upadku Imperium Osmańskiego Palestyna znalazła się pod administracją brytyjską. W 1917 roku rząd Wielkiej Brytanii poparł ideę „żydowskiej siedziby narodowej” w Palestynie, z zastrzeżeniem praw innych mieszkańców. Dokument nie rozstrzygał, jak pogodzić tę deklarację z aspiracjami arabskiej ludności do samostanowienia. Właśnie ta niejednoznaczność stała się jednym ze źródeł napięć. Jej tło opisuje Encyklopedia Holocaustu Muzeum Pamięci Holokaustu w Stanach Zjednoczonych.
W kolejnych dekadach rosła żydowska migracja, napędzana między innymi antysemityzmem i prześladowaniami w Europie. Arabscy mieszkańcy obawiali się utraty wpływu na ziemię i przyszłość kraju. Brytyjska administracja nie zdołała pogodzić tych dążeń, a spór stopniowo przybrał formę walki o to, kto będzie decydował o politycznym kształcie Palestyny.
Plan ONZ z 1947 roku nie stworzył dwóch państw
Propozycja podziału miała zakończyć mandat brytyjski i ustanowić w Palestynie dwa państwa, żydowskie i arabskie, a Jerozolimie nadać szczególny status międzynarodowy. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło ją 29 listopada 1947 roku jako rezolucję 181. Była to rekomendacja podziału, nie gotowe porozumienie zaakceptowane przez obie strony i wykonane w terenie. Treść planu można sprawdzić w rezolucji 181 Zgromadzenia Ogólnego ONZ.
Przywódcy żydowscy przyjęli plan jako podstawę utworzenia państwa, natomiast przywódcy arabscy go odrzucili, sprzeciwiając się podziałowi kraju i proponowanemu układowi. Po zakończeniu mandatu i proklamowaniu Izraela w 1948 roku wybuchła wojna. Dla Izraelczyków powstanie państwa oznaczało realizację dążeń do bezpiecznej ojczyzny po długiej historii prześladowań; dla Palestyńczyków wojna przyniosła masowe wysiedlenia i utratę domów. Te odmienne pamięci historyczne nadal wpływają na wzajemne postrzeganie stron.
Wojna z 1967 roku utrwaliła spór o okupowane terytoria
Wojna sześciodniowa w 1967 roku zmieniła układ sił i mapę regionu. Izrael zajął między innymi Zachodni Brzeg, Strefę Gazy i Wschodnią Jerozolimę. Od tego czasu status tych obszarów, granice przyszłego państwa palestyńskiego, osiedla izraelskie oraz bezpieczeństwo stały się centralnymi punktami negocjacji i sporów.
Uchwalona po wojnie rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 242 łączyła wezwanie do wycofania sił izraelskich z terytoriów zajętych w konflikcie z potrzebą zakończenia stanu wojny i uznania prawa państw regionu do życia w bezpiecznych granicach. Dokument wymieniał też konieczność sprawiedliwego rozwiązania problemu uchodźców. Nie zamykał więc jednego sporu, lecz wskazywał kilka spraw do uzgodnienia. Jego treść udostępnia rezolucja 242 Rady Bezpieczeństwa ONZ.
Każda nierozwiązana kwestia podtrzymuje inne napięcia
Spór trwa, ponieważ poszczególne problemy są ze sobą powiązane. Ustępstwo w sprawie granic może budzić obawy o bezpieczeństwo, a rozwiązanie dotyczące uchodźców dotyka pamięci, własności i prawa do powrotu. Jerozolima ma znaczenie polityczne i religijne dla więcej niż jednej społeczności, co utrudnia podział kompetencji nad miastem.
| Sytuacja | Źródło napięcia | Co trzeba rozstrzygnąć |
|---|---|---|
| Spór o Zachodni Brzeg i osiedla | Kontrola ziemi i przyszły przebieg granic | Status terytorium, granice i bezpieczeństwo mieszkańców |
| Rodzina palestyńska żyjąca poza miejscem pochodzenia | Wysiedlenia i nierozwiązana kwestia uchodźców | Powrót, odszkodowanie lub inne uzgodnione rozwiązanie |
| Spór o Jerozolimę | Roszczenia polityczne oraz znaczenie religijne miasta | Przyszły status miasta i dostęp do miejsc świętych |
| Ataki i działania zbrojne | Strach o życie i odwet podsycający kolejne starcia | Ochrona ludności cywilnej i trwałe uzgodnienia bezpieczeństwa |
Religia może wzmacniać emocje związane z miejscami świętymi, ale sprowadzanie całego konfliktu do różnic wyznaniowych pomija jego historię polityczną. Najtrudniejsze są kwestie, w których oba społeczeństwa widzą warunek własnego bezpieczeństwa albo prawa do samostanowienia.
Historia tłumaczy źródła sporu, ale nie usprawiedliwia przemocy
Przyczyny konfliktów na Bliskim Wschodzie nie mieszczą się w jednym wydarzeniu ani w jednej odpowiedzialności. Spór izraelsko-palestyński wyrósł z rywalizujących projektów narodowych, decyzji mocarstw, wojen, wysiedleń i nierozstrzygniętych kwestii terytorialnych. Inne konflikty regionu mają własne podłoże, choć wpływają na siebie nawzajem.
Dlatego oceniając kolejne wydarzenia, najlepiej oddzielać historyczne przyczyny od odpowiedzialności za konkretne działania. Przeszłość pomaga zrozumieć, dlaczego strach i roszczenia trwają, ale nie daje automatycznego usprawiedliwienia dla krzywdzenia cywilów ani odbierania drugiej stronie jej praw.